Məşhur Məmmədov
Milli Məclisin deputatı

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2026-cı il avqustun 23-də Özbəkistana dövlət səfəri çərçivəsində mətbuata verdiyi bəyanat iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin hazırkı mərhələsini və qarşıdakı inkişaf istiqamətlərini dəyərləndirmək baxımından mühüm siyasi və iqtisadi mesajlarla zəngindir. Bu səfər yüksək səviyyəli siyasi dialoqun davamı ilə yanaşı, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıqdan daha dərin və çoxşaxəli iqtisadi inteqrasiyaya doğru irəlilədiyini nümayiş etdirən mühüm hadisədir.

Səfər çərçivəsində Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi, çoxsaylı sənədlərin imzalanması, qarşılıqlı investisiya layihələrinin açılış və təməlqoyma mərasimlərinin təşkil olunması, prezidentlərin ali dövlət təltifləri ilə təltif edilməsi münasibətlərin siyasi, hüquqi, iqtisadi və humanitar əsaslarının paralel şəkildə möhkəmləndiyini göstərir. Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev tərəfindən “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanması isə münasibətlərin gələcək perspektivinə verilən siyasi əhəmiyyətin göstəricisidir.

Səfər zamanı həmçinin 2027–2028-ci illəri əhatə edən bir sıra əməkdaşlıq proqramları, sosial təminat, dövlət xidmətləri və şəhərlərarası qardaşlaşma münasibətləri üzrə sənədlər imzalandı. Prezident İlham Əliyevin “Daşkənd və bütün Özbəkistan yüksəliş dövrünü yaşayır” fikri təsadüfi qiymətləndirmə deyil. Bu, Özbəkistanın son illərdə keçdiyi iqtisadi və sosial transformasiyanın Azərbaycan tərəfindən yüksək səviyyədə müşahidə və təqdir edildiyini göstərir.

Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi münasibətlərinin qarşıdakı dövr üçün ən mühüm göstəricilərindən biri ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin 1 milyard ABŞ dollarına çatdırılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin bu hədəfi “uzaq bir xəyal” kimi deyil, bir neçə ildən sonra əldə olunacaq real nəticə kimi təqdim etməsi xüsusilə diqqət çəkir. Bu yanaşmanın arxasında konkret iqtisadi layihələr və artan qarşılıqlı investisiyalar dayanır. Əslində, 1 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsi məqsədlə yanaşı, daha böyük iqtisadi inteqrasiyanın başlanğıc mərhələsi kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan üçün burada əsas məsələ ticarətin yalnız həcmini deyil, strukturunu da dəyişməkdir.

Ölkəmizin qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı, ixracın şaxələndirilməsi və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların dünya bazarlarına çıxarılması dövlət iqtisadi siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Özbəkistan bazarı isə bu baxımdan Azərbaycan sahibkarları üçün böyük perspektivlər yaradır. Eyni zamanda Özbəkistanın Azərbaycan üzərindən digər beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsi iki ölkənin ticarət əlaqələrini ikitərəfli çərçivədən çıxararaq regional xarakterə gətirə bilər.

Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin əsas xüsusiyyətlərindən biri ticarət münasibətlərinin sürətlə investisiya əməkdaşlığı ilə tamamlanmasıdır. 23 avqust səfəri zamanı Özbəkistanda Azərbaycan sərmayəsi ilə həyata keçirilən müxtəlif layihələrin açılış və təməlqoyma mərasimlərinin keçirilməsi bunun əyani göstəricisidir. Rəsmi məlumatlara əsasən, həmin gün enerji, tikinti materialları, bankçılıq, turizm, şəhərsalma, yanacaq infrastrukturu, dağ-mədən və kənd təsərrüfatı daxil olmaqla müxtəlif istiqamətlərdə layihələr təqdim edilib. Bu layihələrin müxtəlifliyi təsadüfi deyil. Əksinə, bu, Azərbaycan kapitalının artıq Özbəkistan iqtisadiyyatının müxtəlif sektorlarında iştirak etməyə başladığını göstərir.

İnvestisiya münasibətlərinin dərinləşməsi hər iki ölkənin iqtisadiyyatını bir-birinə daha sıx bağlayır. Lakin burada mühüm məsələ investisiyanın sadəcə maliyyə qoyuluşu kimi deyil, istehsal, məşğulluq, texnologiya transferi, ixrac və yeni dəyər yaratmaq vasitəsi kimi qiymətləndirilməsidir. Azərbaycan şirkətlərinin Özbəkistanda həyata keçirdiyi layihələrin artması ölkəmizin kapital ixrac edən və regional iqtisadi layihələrdə iştirak edən dövlət kimi mövqeyini də gücləndirir.

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin digər mühüm xüsusiyyəti iqtisadi tərəfdaşlığın yüksək mənəvi və siyasi etimadla tamamlanmasıdır. Özbəkistanın Qarabağın bərpasına verdiyi dəstək bu münasibətlərin xüsusi nümunəsidir. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına 960 şagird yerlik məktəbin tikilməsi və Xankəndidə tikiş fabrikinə investisiya qoyulması Özbəkistanın Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin dirçəldilməsi prosesində iştirakının konkret nümunələridir. Bu əməkdaşlıq sadəcə investisiya layihəsi deyil. Bu, qardaş ölkənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonrakı inkişaf prosesinə verdiyi siyasi və mənəvi dəstəyin ifadəsidir. Prezident İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, ilk yardımın, ilk böyük sənaye layihələrindən birinin Özbəkistanla əlaqəli olması münasibətlərin xüsusi xarakterini göstərir. Bu əməkdaşlığın gələcəkdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda daha geniş investisiya layihələri ilə davam etdirilməsi həm regionun iqtisadi inkişafına, həm də Azərbaycan-Özbəkistan iqtisadi əlaqələrinin yeni mərhələsinə töhfə verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatındakı ən mühüm strateji tezislərdən biri Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanın böyük potensiala malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi region kimi təqdim edilməsidir. Bu yanaşma Azərbaycanın xarici iqtisadi siyasətində Mərkəzi Asiyanın artan rolunu aydın şəkildə göstərir. Azərbaycanın Xəzər dənizi üzərində yerləşməsi, inkişaf etmiş liman və nəqliyyat infrastrukturu, Avropa istiqamətində formalaşan logistika imkanları ölkəmizi Mərkəzi Asiyanın Qərbə çıxışı baxımından mühüm tərəfdaşa çevirir. Özbəkistanın böyük əhali və istehsal potensialı isə bu əməkdaşlığa əlavə iqtisadi məzmun gətirir. Bu baxımdan Orta Dəhliz sadəcə nəqliyyat marşrutu deyil. Onu gələcəkdə istehsal, logistika, ticarət, investisiya və xidmətlərin birləşdiyi böyük iqtisadi platformaya çevirmək mümkündür.

Azərbaycanın burada strateji marağı aydındır: ölkəmiz nəqliyyat dəhlizinin yalnız tranzit ölkəsi deyil, həmin dəhliz üzərində əlavə dəyər yaradan iqtisadi mərkəzlərdən biri olmalıdır. Özbəkistan üçün isə Azərbaycan üzərindən Avropa bazarlarına çıxışın genişlənməsi mühüm üstünlük yaradır. Beləliklə, iki ölkənin maraqları bir nöqtədə kəsişir. Sənaye kooperasiyası yeni iqtisadi mərhələnin əsasını qoya bilər, çünki Azərbaycan və Özbəkistanın iqtisadi potensialları bir-birini tamamlayan xüsusiyyətlərə malikdir.

Özbəkistan geniş daxili bazara, böyük əmək resurslarına və sənaye potensialına malikdir. Azərbaycan isə enerji, nəqliyyat, logistika, maliyyə və regional əlaqələr baxımından mühüm üstünlüklərə sahibdir. Bu potensialların birləşdirilməsi avtomobil sənayesindən kənd təsərrüfatına, qida emalından tikinti materiallarına, kimya sənayesindən dağ-mədən sektoruna qədər müxtəlif sahələrdə birgə istehsal imkanları yaradır.

Əsas məsələ birgə müəssisələrin sayını artırmaqla kifayətlənməməkdir. Bu müəssisələrin məhsuldarlığı, ixrac imkanları, texnologiya səviyyəsi və yerli iqtisadiyyata təsiri də əsas göstəricilər olmalıdır. Bu yanaşma Azərbaycan üçün xüsusilə vacibdir. Çünki iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi yalnız yeni müəssisələrin yaradılması ilə deyil, yüksək əlavə dəyərli istehsalın və ixracın artırılması ilə mümkündür.

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində energetika ənənəvi və strateji istiqamətlərdən biridir. SOCAR-ın Özbəkistanın pərakəndə yanacaq bazarına daxil olması, neft-qaz kəşfiyyatı ilə bağlı layihələrin irəliləməsi bu sahədə əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Prezident İlham Əliyevin bildirdiyi kimi, neft və qaz kəşfiyyatı ilə bağlı layihələrdə artıq son mərhələyə yaxınlaşılır və gələn il istismar quyularının qazılmasına başlanılması gözlənilir.

Azərbaycanın enerji sektorunda topladığı təcrübənin Özbəkistanda tətbiqi ölkəmizin enerji şirkətlərinin beynəlxalq fəaliyyətinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, gələcək əməkdaşlıq yalnız neft və qazla məhdudlaşmamalıdır. Bərpaolunan enerji, enerji səmərəliliyi, elektrik enerjisi, yaşıl texnologiyalar və yeni enerji infrastrukturu da Azərbaycan-Özbəkistan tərəfdaşlığının perspektiv istiqamətlərinə çevrilə bilər.
İqtisadi əməkdaşlığın davamlı inkişafı üçün maliyyə sektorunun rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan bankının Özbəkistan bazarına daxil olması iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin yalnız real sektorla məhdudlaşmadığını göstərir. Bankçılıq sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi şirkətlər üçün ödəniş, kreditləşmə, investisiya və maliyyə xidmətlərinə çıxışı asanlaşdıra bilər. Ticarət dövriyyəsi artdıqca maliyyə infrastrukturunun da buna uyğun inkişaf etdirilməsi zəruridir. Bu baxımdan qarşılıqlı bank iştirakının genişləndirilməsi Azərbaycan və Özbəkistan arasında iqtisadi inteqrasiyanın institusional əsaslarını möhkəmləndirə bilər.

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində yeni mərhələnin digər xüsusiyyəti əməkdaşlığın paytaxtlarla məhdudlaşmamasıdır. Regionlararası əməkdaşlıq forumlarının keçirilməsi, şəhərlər arasında qardaşlaşma münasibətlərinin qurulması və müxtəlif bölgələrdə layihələrin həyata keçirilməsi iqtisadi əlaqələrin daha geniş sosial bazaya malik olmasına imkan verir. Səfər çərçivəsində Xankəndi ilə Urgənc, Naxçıvan ilə Urgənc, Laçın ilə Buxara arasında qardaşlaşma münasibətlərinin yaradılması barədə protokolların imzalanması bu baxımdan mühüm addımdır. Xüsusilə Laçın–Buxara və Xankəndi–Urgənc kimi əlaqələr gələcəkdə yalnız mədəni-humanitar layihələrlə deyil, turizm, şəhərsalma, təhsil, sahibkarlıq və investisiya layihələri ilə də tamamlanmalıdır.
Dövlətlərarası münasibətlər birbaşa olaraq şəhərlər, regionlar, sahibkarlar və vətəndaşlar səviyyəsində də hiss olunan əməkdaşlığa çevrilə bilər. 23 avqust səfərinin ən mühüm siyasi nəticələrindən biri Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri tərəfindən “Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanmasıdır. Bu sənəd iki ölkənin münasibətlərinin gələcək inkişafına dair siyasi iradəni daha aydın şəkildə ifadə edir.

Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi də təsadüfi deyil. Bu mexanizm iki ölkənin qarşılıqlı münasibətlərinin inkişaf strategiyasını müəyyənləşdirmək baxımından xüsusi rol oynayır. Şuranın yaradılması və ardıcıl iclaslarının keçirilməsi münasibətlərin şəxsi liderlər arasındakı yüksək səviyyəli dialoqdan institusional mexanizmlərə keçdiyini göstərir. Bu, dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı baxımından mühüm üstünlükdür.
Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı səviyyəsində əsas məsələ artıq yeni sənədlərin və yeni niyyətlərin elan olunması deyil. Əsas məsələ əldə olunan razılaşmaların konkret nəticələrə çevrilməsidir. İmzalanan hər bir sənəd yeni investisiyaya, yaradılan müəssisəyə, yeni iş yerinə, artan ixraca, genişlənən nəqliyyat imkanlarına və əhalinin rifahına xidmət etməlidir.

Bir milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsi hədəfi bu baxımdan yalnız statistik göstərici kimi qəbul edilməməlidir. Bu rəqəmin arxasında daha çox Azərbaycan məhsulunun xarici bazara çıxması, daha çox Özbəkistan sərmayəsinin Azərbaycana gəlməsi, daha çox Azərbaycan şirkətinin Mərkəzi Asiyada fəaliyyət göstərməsi və daha çox birgə istehsal müəssisəsinin yaradılması dayanmalıdır. Eyni zamanda Azərbaycan üçün iqtisadi əməkdaşlıqda milli maraqların qorunması əsas prinsip olaraq qalmalıdır. Qarşılıqlı investisiyalar ölkəmizin iqtisadi inkişaf prioritetlərinə, qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsinə, ixrac potensialının artırılmasına, regionların inkişafına və yeni texnologiyaların cəlbinə xidmət etməlidir. Hesab edirəm ki, Prezident İlham Əliyevin Daşkənddə səsləndirdiyi fikirlərin əsas mahiyyəti bundan ibarətdir: Azərbaycan və Özbəkistan artıq bir-birinin inkişafını tamamlayan, regional proseslərə təsir göstərən iki mühüm dövlətə çevriliblər.

Azərbaycanın Cənubi Qafqazda yaratdığı yeni reallıqlar, Özbəkistanın Mərkəzi Asiyada həyata keçirdiyi iqtisadi və sosial transformasiya ilə birləşdikdə daha böyük geoiqtisadi imkanlar ortaya çıxır. Bu əməkdaşlıq Azərbaycan üçün Mərkəzi Asiyada iqtisadi mövqelərin möhkəmləndirilməsi, Özbəkistan üçün isə Qərbə və Avropa bazarlarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi baxımından qarşılıqlı faydalıdır.

Ən mühüm məqam isə odur ki, bu münasibətlər yalnız dövlətlərarası siyasi iradəyə deyil, artıq real iqtisadi layihələrə söykənir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin həm mənəvi, həm də maddi təməli möhkəmdir. Dünya siyasətində belə sintezə həqiqətən də nadir hallarda rast gəlinir. Bu üstünlükdən maksimum istifadə etmək üçün qarşıdakı dövrdə siyasi iradə konkret iqtisadi nəticələrlə tamamlanmalıdır.