Məşhur Məmmədov
Milli Məclisin deputatı

Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində 1993-cü il xüsusi əhəmiyyət daşıyan mərhələlərdən biridir. Həmin dövrdə məsələ yalnız ölkəyə kimin rəhbərlik etməsi ilə məhdudlaşmırdı. Əsas məsələ Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilməsi, siyasi sabitliyə nail olması, dövlət institutlarını möhkəmləndirməsi və gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirməsi idi.

Məhz belə mürəkkəb tarixi şəraitdə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan dövlətçiliyində yeni mərhələnin əsasını qoydu. 1993-cü il iyunun 9-da Bakıya gələn Heydər Əliyev ölkənin üzləşdiyi siyasi və hərbi böhranın aradan qaldırılması, dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi və ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması istiqamətində fəaliyyətə başladı. Həmin il oktyabrın 3-də keçirilmiş prezident seçkilərində xalqın böyük etimadını qazanan Heydər Əliyevin dövlət başçısı seçilməsi ilə Azərbaycanda yeni siyasi mərhələ başlandı.

1993-cü il oktyabrın 10-da andiçmə mərasimində etdiyi çıxışda Ümummilli Lider Azərbaycanın gələcək inkişafına xidmət etməyi özünün əsas məqsədlərindən biri kimi ifadə edirdi. Sonrakı dövrdə həyata keçirilən ardıcıl siyasət göstərdi ki, qarşıya qoyulan əsas vəzifə yalnız mövcud böhrandan çıxmaq deyil, müstəqil Azərbaycan dövlətinin uzunmüddətli və dayanıqlı inkişafının əsaslarını yaratmaq idi.

Həmin illərdə ölkədə siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi tənəzzül, müharibə, idarəetmə böhranı və müxtəlif silahlı qruplaşmaların fəaliyyəti dövlətin dayanıqlılığı üçün ciddi təhlükələr yaradırdı. Belə bir şəraitdə ilk növbədə dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması və ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin bərqərar edilməsi zəruri idi.

Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində dövlət idarəçiliyinin əsasları möhkəmləndirildi, qanunsuz silahlı dəstələrin fəaliyyətinin qarşısının alınması və ölkə ərazisində dövlət hakimiyyətinin tam təmin edilməsi istiqamətində mühüm addımlar atıldı.

Hüquqi dövlət quruculuğunun əsasları

Siyasi sabitliyin təmin olunması ilə paralel olaraq dövlət quruculuğunun hüquqi və institusional əsaslarının formalaşdırılması istiqamətində mühüm işlər görüldü.

1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi – referendum yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi müstəqil dövlət quruculuğunun mühüm mərhələsi oldu. Konstitusiyada demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsipləri, hakimiyyət bölgüsü, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin olunmasının əsasları təsbit edildi.

Sonrakı illərdə məhkəmə-hüquq sisteminin təkmilləşdirilməsi, Konstitusiya Məhkəməsinin və Ombudsman institutunun yaradılması, ölüm hökmünün ləğvi, qanunvericilik bazasının yenilənməsi və digər institusional tədbirlər hüquqi dövlət quruculuğu prosesinin ardıcıl xarakter aldığını göstərdi.

Ulu Öndərin “Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq” fikri onun dövlətçilik konsepsiyasının mühüm istiqamətlərindən birini ifadə edirdi.

İqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi

Müstəqil dövlətin dayanıqlılığı siyasi sabitliklə yanaşı, güclü iqtisadi dayaqların formalaşdırılmasını da tələb edirdi. 1990-cı illərin əvvəllərində iqtisadi böhran, istehsalın azalması, maliyyə çətinlikləri və investisiya çatışmazlığı ciddi problemlər yaradırdı.

Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən iqtisadi siyasətdə bazar iqtisadiyyatına keçidin sürətləndirilməsi, sahibkarlığın inkişafı, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və Azərbaycanın təbii resurslarından milli inkişaf məqsədləri üçün səmərəli istifadə olunması mühüm yer tuturdu.

1994-cü il sentyabrın 20-də “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın müasir iqtisadi tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. Bu saziş ölkənin enerji potensialından səmərəli istifadə olunması, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyasının sürətləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdı.

Sonrakı illərdə Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa və Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərləri kimi layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirdi.

Enerji strategiyası yalnız iqtisadi gəlirlərin artırılmasına deyil, Azərbaycanın regional və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə, ölkənin iqtisadi potensialının gücləndirilməsinə və uzunmüddətli inkişaf üçün yeni imkanların yaranmasına da təsir göstərdi.

Azərbaycançılıq və milli həmrəylik

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsində milli ideologiya məsələsi də mühüm yer tuturdu. Azərbaycançılıq dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər və ümumbəşəri prinsipləri özündə birləşdirən mühüm ideoloji istiqamət kimi formalaşdırıldı.

“Azərbaycan dövlətinin milli ideologiyasının özəyini, əsasını təşkil edən azərbaycançılıqdır” fikri bu yanaşmanın mahiyyətini ifadə edirdi.

Azərbaycançılıq ideyasının mühüm istiqamətlərindən biri dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların milli birlik və həmrəylik ideyaları ətrafında birləşdirilməsi idi. 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi bu istiqamətdə mühüm hadisələrdən biri oldu.

Beləliklə, milli həmrəylik və azərbaycançılıq dövlət quruculuğunun siyasi və ictimai dayaqlarından birinə çevrildi.

Xarici siyasət və milli maraqlar

Müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın xarici siyasətində də ardıcıl və strateji yanaşmanı zəruri edirdi. Mürəkkəb geosiyasi şəraitdə yerləşən Azərbaycan müxtəlif regional və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərini milli maraqlar əsasında formalaşdırmağa çalışırdı.

Heydər Əliyevin xarici siyasət kursunda Azərbaycanın müstəqilliyinin və milli maraqlarının qorunması, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin reallaşdırılması, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı ölkəmizin mövqeyinin beynəlxalq müstəvidə müdafiəsi mühüm istiqamətlər təşkil edirdi.

Enerji və nəqliyyat layihələri Azərbaycanın regional əməkdaşlıq sistemində rolunun genişlənməsinə və beynəlxalq əlaqələrinin möhkəmlənməsinə imkan yaratdı.

Ordu quruculuğu və dövlət təhlükəsizliyi

1993-cü ildən sonrakı dövrdə dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri də ordu və təhlükəsizlik sisteminin möhkəmləndirilməsi oldu.

Müharibənin davam etdiyi və müxtəlif təhlükələrin mövcud olduğu şəraitdə dövlətin təhlükəsizlik imkanlarının artırılması, qanunsuz silahlı dəstələrin fəaliyyətinin qarşısının alınması və vahid komandanlıq prinsiplərinə əsaslanan ordu quruculuğunun həyata keçirilməsi dövlət müstəqilliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Bu proses yalnız hərbi strukturun yaradılması ilə məhdudlaşmırdı. Əsas məqsədlərdən biri dövlətin təhlükəsizliyi təmin etmək imkanlarının vahid və legitim dövlət institutlarında cəmləşdirilməsi idi.

Dövlətçilik strategiyasının bütövlüyü

1993-cü ildən sonra həyata keçirilən dövlət quruculuğu prosesini ayrı-ayrı siyasi, hüquqi, iqtisadi və sosial tədbirlər kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu istiqamətlər vahid dövlətçilik strategiyasının bir-biri ilə əlaqəli elementləri kimi formalaşdı.

Siyasi sabitlik dövlət idarəçiliyinin əsasını möhkəmləndirdi. Konstitusiya və hüquqi islahatlar dövlətin institusional bazasını gücləndirdi. İqtisadi siyasət müstəqilliyin maliyyə dayaqlarının formalaşdırılmasına xidmət etdi. Neft strategiyası Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirdi. Xarici siyasət ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə imkan yaratdı. Azərbaycançılıq isə milli həmrəyliyin əsas ideoloji dayaqlarından birinə çevrildi.

Bu baxımdan 1993-cü il Azərbaycanın müstəqillik tarixində yalnız siyasi hakimiyyət dəyişikliyi ilə xarakterizə olunan bir il deyil. Bu tarix dövlətin mövcudluğunun qorunmasından onun hüquqi, institusional, iqtisadi və strateji əsaslarının möhkəmləndirilməsinə keçidin başlanğıcı kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu gün 1993-cü il hadisələrinə nəzər salarkən həmin dövrü yalnız tarixi hadisələrin məcmusu kimi deyil, müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasına təsir göstərən mühüm mərhələ kimi qiymətləndirmək mümkündür.

Həmin dövrün əsas dərslərindən biri dövlətin dayanıqlılığının siyasi sabitlik, güclü dövlət institutları, möhkəm hüquqi baza, iqtisadi imkanlar, milli həmrəylik və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasətin vəhdətindən asılı olmasıdır.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik irsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də məhz bu kompleks yanaşma idi. Dövlət müstəqilliyinin qorunması əsas məqsəd, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi bu məqsədə xidmət edən əsas vasitələrdən biri, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq əməkdaşlıq isə müstəqilliyin dayanıqlı təminatları kimi çıxış edirdi.

Bu gün Azərbaycan yeni iqtisadi, texnoloji, sosial və geosiyasi çağırışlarla üzləşdiyi bir mərhələdə öz dövlətçilik təcrübəsini daha da inkişaf etdirir. Dövlətçilik irsinə münasibət yalnız tarixi hadisələrin xatırlanması ilə məhdudlaşmamalı, bu irsdən müasir inkişaf üçün nəticələr çıxarılmalıdır.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin Azərbaycan tarixində əsas əhəmiyyəti 1993-cü ildə dövlətçilik böhranının aradan qaldırılması ilə yanaşı, müstəqil Azərbaycanın sonrakı inkişafını təmin edən siyasi, hüquqi, iqtisadi və institusional əsasların formalaşdırılması ilə bağlıdır.

1993-cü il bu baxımdan Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi mühüm yer tutur. Dövlətçilik isə davamlı prosesdir. Onun qorunması, möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərə daha güclü şəkildə ötürülməsi dövlət institutlarının, cəmiyyətin və hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.