Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin və bəzi siyasi dairələrin göstərdiyi reaksiya təəssüf doğurur. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150-yə yaxın diplomatın Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə səfəri həmin ərazilərdə mövcud vəziyyətlə, həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri, eləcə də tarixi-mədəni irslə yerində tanış olmaq məqsədi daşıyırdı. Belə bir diplomatik səfərin Ermənistan daxilində ciddi narahatlıq və aqressiv ritorika ilə qarşılanması regionda sülh prosesinin qarşısında dayanan psixoloji və siyasi maneələrin hələ də mövcud olduğunu göstərir.

Əvvəla, Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyü çərçivəsində olan bir məsələdir. Azərbaycan ərazisində xarici diplomatların hərəkətinə və səfərinə görə onlara qarşı ittihamların səsləndirilməsi, təzyiq göstərilməsi və ictimai linç kampaniyasının aparılması Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər. Ermənistanın özü də Azərbaycanla sülh və normallaşma prosesindən danışdığı bir vaxtda Azərbaycanın suveren ərazisində diplomatik nümayəndələrin səfərinə qarşı belə reaksiyaların ortaya çıxması ciddi ziddiyyət yaradır.

Əslində, diplomatların bölgəyə səfər etməsi tamamilə təbii diplomatik praktikadır. Xarici dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri müxtəlif ölkələrdə siyasi, iqtisadi, humanitar və mədəni proseslərlə yerində tanış olurlar. Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinə səfərlər də bu baxımdan istisna təşkil etmir. Əksinə, diplomatların bölgəyə gedərək vəziyyəti öz gözləri ilə görməsi müxtəlif iddiaların və qarşılıqlı ittihamların deyil, real vəziyyətin qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Ermənistan cəmiyyətində səfərlə bağlı reaksiyaların mühüm hissəsini isə tarixi-mədəni irs məsələsi təşkil edir. Xüsusilə Gəncəsər və Xudavəng monastırlarının mənsubiyyəti ətrafında yenidən siyasi mübahisə yaradılması diqqət çəkir. Ermənistan tərəfi bu abidələri erməni irsi kimi təqdim edir, Azərbaycan isə həmin abidələrin Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı olduğunu bildirir. Bu məsələnin siyasi şüarlar və emosional bəyanatlar vasitəsilə deyil, tarixşünaslıq, arxiv materialları, epioqrafik nümunələr və digər elmi mənbələr əsasında araşdırılması daha doğru yanaşmadır.

Azərbaycan ərazisindəki xristian irsinin qorunması məsələsinə münasibətdə də prinsipial mövqeyimiz dəyişməzdir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən bütün tarixi və mədəni abidələr dövlət tərəfindən qorunmalıdır və onların dini və ya etnik mənsubiyyəti bu məsuliyyəti dəyişmir. Eyni zamanda Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan xalqının mədəni irsi ilə bağlı məsələlər də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətindən kənarda qalmamalıdır.

Burada ikili standartlara yol verilməməsi xüsusilə vacibdir. Əgər Qarabağdakı tarixi abidələrin qorunması və onların tarixi mənsubiyyəti ilə bağlı narahatlıq ifadə edilirsə, eyni yanaşma indiki Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan məscidlərinin, qəbiristanlıqlarının, yaşayış məskənlərinin və digər mədəni irs nümunələrinin taleyinə də tətbiq edilməlidir. Azərbaycan tərəfi dəfələrlə Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlıların tarixi-mədəni irsinin vəziyyəti ilə bağlı məsələlərin beynəlxalq səviyyədə araşdırılmasının vacibliyini bildirib.

Tarixin yalnız bir tərəfin maraqlarına uyğun şəkildə təqdim edilməsi isə bölgədə qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət etmir. Əgər məqsəd həqiqətən sülh qurmaqdırsa, o zaman hər iki xalqın tarixinin, mədəni irsinin və bölgədəki tarixi mövcudluğunun araşdırılmasına eyni meyarlarla yanaşılmalıdır. Bir xalqın tarixi mövcudluğunu qəbul edib digər xalqın izlərini inkar etmək elmi və obyektiv yanaşma sayıla bilməz.

Bu baxımdan Ermənistan cəmiyyətində Qafqaz Albaniyası irsinə münasibətdə müşahidə olunan bəzi yanaşmalar da suallar doğurur. Qafqaz Albaniyası Cənubi Qafqaz tarixinin mühüm siyasi və mədəni qurumlarından biri olub və onun irsi ilə bağlı elmi araşdırmalar genişdir. Bu irsin mövcudluğunun sırf siyasi səbəblərlə inkar edilməsi tarixə münasibətdə obyektivlik problemini gündəmə gətirir. Bununla belə, tarixi məsələlərə münasibətdə “irqçilik” kimi ağır terminlərdən istifadə edilərkən də konkret ifadə və davranışların məzmununa, kontekstinə və faktiki sübutlara əsaslanmaq vacibdir.

Digər tərəfdən, Ermənistan parlamentində Gəncəsər məsələsinin qaldırılması və parlament rəhbərliyinin bu mövzu ilə bağlı mövqeyi də diqqətdən kənarda qala bilməz. Parlamentin spikeri Ruben Rubinyanın sülh şəraitinin qorunmasının vacibliyini vurğulaması müəyyən mənada müsbət mesaj kimi görünə bilər. Lakin ümumilikdə Ermənistan siyasi mühitində Azərbaycanın ərazisindəki tarixi-mədəni irs məsələsinin yenidən qarşıdurma mövzusuna çevrilməsi sülh prosesinin nə qədər həssas olduğunu göstərir.

Sentyabrın 14-də Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabr hadisələrində həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin yad edilməsi də həmin dövrün siyasi kontekstində qiymətləndirilməlidir. Hərbi toqquşmalarda həlak olan şəxslərin xatirəsinin yad edilməsi özü ayrıca məsələdir. Lakin belə hadisələrin hansı siyasi ritorika ilə müşayiət olunması və cəmiyyətə hansı mesajın verilməsi daha mühümdür. Keçmiş münaqişənin yeni siyasi iddiaların və revanşist çağırışların əsasına çevrilməsi sülh və etimad mühitinə mənfi təsir göstərə bilər.

Bu gün Ermənistan hakimiyyəti sülh gündəliyindən danışır. Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsi ilə bağlı müxtəlif bəyanatlar səsləndirilir. Lakin sülh yalnız sənədlərdə və rəsmi bəyanatlarda ifadə olunan anlayış deyil. Sülh həm də siyasi davranış, ictimai ritorika və qarşı tərəfin reallıqlarına münasibətlə ölçülür. Azərbaycanın suveren ərazisinə xarici diplomatların səfərinə görə onların hədəfə alınması və həmin səfərin siyasi kampaniyaya çevrilməsi bu baxımdan ziddiyyətli görüntü yaradır.

Azərbaycan müharibə səhifəsinin bağlanmasını və regionda dayanıqlı sülhün təmin olunmasını istəyir. Bunun üçün isə qarşılıqlı suverenliyin qəbul edilməsi, ərazi iddialarından imtina, tarixi məsələlərin siyasiləşdirilməsinin qarşısının alınması və mədəni irsə münasibətdə vahid standartların tətbiqi vacibdir.

Azərbaycan xalqının tarixi və mədəni irsi necə qorunmalıdırsa, Qarabağdakı bütün digər tarixi və mədəni abidələr də dövlət tərəfindən qorunmalıdır. Eyni prinsip Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan irsinə də şamil edilməlidir. Mədəni irs siyasi mübarizənin deyil, xalqlar arasında qarşılıqlı hörmətin və tarixi həqiqətin bir hissəsi olmalıdır.

Bu gün region qarşısında seçim var: keçmişin ziddiyyətlərini yeni nəsillərə ötürmək, yoxsa real sülh və əməkdaşlıq mühiti yaratmaq. Bunun üçün ilk növbədə Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməli, Azərbaycan ərazisində baş verən proseslərə kənardan müdaxilə cəhdlərinə son qoyulmalı və tarixi-mədəni irs məsələlərinə siyasi deyil, obyektiv və elmi yanaşma təmin edilməlidir.

Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri də məhz yeni reallığın göstəricisidir. Azərbaycan öz ərazilərində quruculuq işlərini həyata keçirir, bölgəni yenidən dirçəldir və beynəlxalq ictimaiyyət nümayəndələrini bu proseslə yerində tanış edir. Bu reallığı qəbul etmək regionda davamlı sülhün formalaşması üçün vacib şərtlərdən biridir.