Məşhur Məmmədov
Milli Məclisin deputatı

Prezident İlham Əliyevin Kambocanın Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı verdiyi bəyanat Azərbaycanın Asiya siyasətinin yeni istiqamətlərini, iqtisadi diplomatiyanın imkanlarını və beynəlxalq əməkdaşlığın strateji əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir.

Oktyabrın 12-də Bakıda keçirilən görüşlər və sənədlərin mübadiləsi Azərbaycan-Kamboca münasibətlərinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Səfər çərçivəsində ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq haqqında Çərçivə Sazişinin, gəlirlərə görə vergilərə münasibətdə ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında sazişin, eləcə də ADA Universiteti ilə Kambocanın Diplomatiya və Beynəlxalq Əlaqələr Milli İnstitutu arasında əməkdaşlıq haqqında memorandumun mübadiləsi ikitərəfli əlaqələrin hüquqi və institusional əsaslarını möhkəmləndirir.

Bu sənədlərin əhəmiyyəti onların sayından deyil, gələcək əməkdaşlıq üçün yaratdıqları imkanlardan irəli gəlir. Əsas vəzifə mövcud siyasi etimadı iqtisadi, texnoloji, humanitar və təhsil sahələrində konkret nəticələrə çevirməkdir.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlər üçün ənənəvi tərəfdaşlarla əlaqələri qorumaqla yanaşı, yeni regionlarla əməkdaşlığı genişləndirmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın xarici siyasətində müxtəlif regionlarla qarşılıqlı faydalı əlaqələrin qurulması, beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirak və milli maraqlara uyğun tərəfdaşlıqların inkişafı xüsusi yer tutur. Cənub-Şərqi Asiya bu baxımdan əhəmiyyətli potensiala malikdir.

Kamboca ilə münasibətlərin genişləndirilməsi Azərbaycanın Asiyada diplomatik və iqtisadi əlaqələrini şaxələndirmək, yeni bazarlara çıxış imkanlarını araşdırmaq və beynəlxalq platformalarda əməkdaşlığını gücləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycan ilə Kamboca arasında diplomatik münasibətlər 28 dekabr 1994-cü ildə qurulub. Sonrakı illərdə siyasi məsləhətləşmələr, qarşılıqlı səfərlər və parlamentlərarası təmaslar əlaqələrin inkişafı üçün zəmin yaradıb. 2014-cü ildə Kambocanın o zamankı Baş naziri Hun Senin Azərbaycana səfəri, 2019-cu ildə Pnompendə və 2022-ci ildə Bakıda keçirilən siyasi məsləhətləşmələr bu münasibətlərin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir.

2025-ci ilin iyulunda iki ölkənin xarici işlər nazirlikləri arasında siyasi məsləhətləşmələrin dördüncü raundu keçirilib, turizm sahəsində əməkdaşlıq haqqında memorandum imzalanıb. Görüşlərdə mina fəaliyyəti, humanitar əməkdaşlıq və ASEAN istiqamətində əlaqələr də müzakirə olunub.

Beləliklə, 2026-cı ilin oktyabrında keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər əvvəlki illərdə yaradılmış diplomatik bazanın davamı olmaqla, tərəfdaşlığa yeni iqtisadi və institusional məzmun qazandırır.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı və Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə çərçivəsində əməkdaşlığa diqqət yetirilməsi də təsadüfi deyil. Bu platformalar beynəlxalq gündəliyin müzakirəsi, dövlətlərarası dialoqun inkişafı və ortaq maraqların müdafiəsi üçün imkanlar yaradır.

Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövründə irəli sürdüyü çoxtərəfli əməkdaşlıq təşəbbüsləri və dövlətlərin suveren hüquqlarına hörmət prinsipi ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində fəal iştirakının göstəricilərindəndir. Kamboca ilə bu istiqamətdə əməkdaşlıq da qarşılıqlı anlaşmanın güclənməsinə xidmət edir.

Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsi siyasi dialoq, iqtisadi tərəfdaşlıq və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı üçün mühüm imkanlar yaradır. Kamboca ilə əlaqələrin genişlənməsi isə ölkəmizin Cənub-Şərqi Asiya istiqamətində mövqelərinin möhkəmlənməsinə əlavə stimul verə bilər.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin hazırda aşağı səviyyədə olması ilə bağlı realist qiymətləndirmə xüsusi diqqət çəkir. Bu yanaşma iqtisadi əlaqələrin inkişafına mane olan amillərin açıq şəkildə müəyyənləşdirilməsinin və onların aradan qaldırılması üçün konkret addımların atılmasının vacibliyini göstərir.

Yaxşı siyasi münasibətlər iqtisadi əməkdaşlıq üçün mühüm şərtdir, lakin öz-özlüyündə yüksək ticarət dövriyyəsi yaratmır. Bunun üçün sahibkarların qarşılıqlı bazarlar haqqında məlumatlandırılması, biznes əlaqələrinin qurulması, logistika və maliyyə məsələlərinin həlli, eləcə də etibarlı tərəfdaşlıq mexanizmlərinin yaradılması lazımdır.

Bu baxımdan birgə işçi qrupunun yaradılması mühüm addımdır. Onun fəaliyyəti ümumi müzakirələrlə məhdudlaşmamalı, ticarətin artırılması, investisiya imkanlarının müəyyənləşdirilməsi və sahibkarlar arasında birbaşa əlaqələrin qurulması üzrə konkret fəaliyyət planına əsaslanmalıdır.



Oktyabrın 12-də keçirilmiş Azərbaycan-Kamboca biznes forumu da bu məqsədə xidmət edir. Belə platformalar şirkətlərə potensial tərəfdaşları tanımaq, məhsul və xidmətlərini təqdim etmək, bazarların tələblərini öyrənmək və kommersiya layihələri üzrə ilkin razılaşmalar əldə etmək imkanı verir.

Əməkdaşlığın səmərəliliyi keçirilən görüşlərin sayı ilə deyil, onların nəticəsində yaranan müqavilələr, artan ticarət dövriyyəsi, birgə müəssisələr və investisiya layihələri ilə ölçülməlidir.

Azərbaycan enerji, nəqliyyat, logistika, sənaye, kənd təsərrüfatı, qida istehsalı, rəqəmsal xidmətlər və turizm sahələrində əməkdaşlıq imkanlarını araşdıra bilər. Kamboca isə kənd təsərrüfatı məhsulları, qida sənayesi, istehsal zəncirləri və Cənub-Şərqi Asiya bazarına çıxış baxımından potensial tərəfdaşdır. Bu istiqamətlər hazırda razılaşdırılmış layihələr deyil, gələcək danışıqlar zamanı qiymətləndirilə biləcək imkanlardır.

İlk növbədə, hər iki ölkənin ixrac potensialı və bazar tələbatı araşdırılmalıdır. Daha sonra kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, qablaşdırma, anbar infrastrukturu, logistika və rəqəmsal ticarət kimi sahələrdə birgə investisiya layihələri nəzərdən keçirilə bilər. Biznes forumlarında qurulan əlaqələrin davamlılığı üçün şirkətlər arasında sonrakı danışıqların və əldə olunan razılaşmaların icrasının izlənməsi vacibdir.

İqtisadi münasibətlərin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İkiqat vergitutmanın aradan qaldırılmasına dair saziş beynəlxalq iqtisadi fəaliyyətdə vergi öhdəliklərinin daha aydın müəyyənləşdirilməsinə, eyni gəlirin iki ölkədə vergiyə cəlb olunması riskinin azaldılmasına və vergidən yayınmanın qarşısının alınmasına yönəlir. Onun praktiki təsiri qüvvəyə minməsi və tətbiq qaydalarından asılı olacaq.

Ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq haqqında Çərçivə Sazişi isə ikitərəfli münasibətlərin daha sistemli inkişafı üçün ümumi hüquqi zəmin yaradır. Bu sənədlərin iqtisadi nəticələrə çevrilməsi müvafiq dövlət qurumlarının ardıcıl fəaliyyətini və özəl sektorun fəal iştirakını tələb edir.

Azərbaycan ilə Kamboca arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsində coğrafi məsafə və nəqliyyat xərcləri nəzərə alınmalıdır. Məhsulların çatdırılma müddəti, daşınma marşrutları və logistika xidmətlərinin qiyməti ticarətin rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir edir.

Bununla belə, müasir nəqliyyat və logistika imkanları bu çətinliklərin azaldılmasına şərait yaradır. Tərəflər yükdaşımaların iqtisadi səmərəliliyini, mövcud marşrutları, liman və dəmir yolu bağlantılarını, multimodal daşımaları və rəqəmsal izləmə sistemlərini birgə araşdıra bilərlər.

Baş nazir Hun Manetin bəyanatında mülki aviasiya qurumları arasında görüşlərin keçirilməsi və hava əlaqələri haqqında saziş imkanlarının müzakirə olunması da diqqətəlayiqdir. Hava nəqliyyatı biznes nümayəndələrinin səfərlərini, turizmi, təhsil mübadiləsini və yüksək dəyərli məhsulların daşınmasını asanlaşdıra bilər.

Burada əsas məsələ nəqliyyat razılaşmalarının real tələbat, texniki imkanlar və iqtisadi səmərəlilik əsasında hazırlanmasıdır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında Azərbaycanın “ASAN xidmət” modelinin Kambocada maraq doğurmasına diqqət yetirilməsi dövlət idarəçiliyi sahəsində təcrübə mübadiləsinin beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm istiqamətinə çevrildiyini qeyd etdi.

“ASAN xidmət” modelinin əsas üstünlükləri dövlət xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması, inzibati prosedurların sadələşdirilməsi və müxtəlif xidmətlərin vahid məkanda təşkili ilə bağlıdır. Bu təcrübəyə maraq Azərbaycanın enerji və nəqliyyatla yanaşı, dövlət idarəçiliyi və rəqəmsal xidmətlər sahəsində də bilik paylaşa bilən tərəfdaş olduğunu nümayiş etdirir.

Kamboca ilə əməkdaşlıq çərçivəsində dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması, elektron sənəd dövriyyəsi, vətəndaş müraciətlərinin idarə olunması və xidmət keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üzrə təcrübə mübadiləsi imkanları nəzərdən keçirilə bilər.

Bununla yanaşı, hər hansı idarəetmə modelinin başqa ölkədə tətbiqi yerli qanunvericiliyə, institusional quruluşa, texniki imkanlara və ictimai tələbatlara uyğunlaşdırılmalıdır. Məqsəd modeli mexaniki şəkildə köçürmək deyil, onun səmərəli prinsiplərini yerli şəraitə uyğun tətbiq etməkdir.

Azərbaycan-Kamboca münasibətlərində təhsil əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında sovet dövründə yüzlərlə kambocalı tələbənin Azərbaycanda təhsil almasının xatırladılması iki ölkə arasında insan əlaqələrinin tarixi əsaslarını göstərdi.

Bu ənənənin inkişaf etdirilməsi tələbə və müəllim mübadiləsi, birgə tədqiqatlar, təqaüd proqramları və ixtisasartırma kursları vasitəsilə mümkün ola bilər. Beynəlxalq münasibətlər, diplomatiya, dövlət idarəçiliyi, informasiya texnologiyaları, turizm, iqtisadiyyat və kənd təsərrüfatı əməkdaşlıq üçün perspektivli sahələrdir.

ADA Universiteti ilə Kambocanın Diplomatiya və Beynəlxalq Əlaqələr Milli İnstitutu arasında əməkdaşlıq haqqında memorandumun mübadiləsi bu istiqamətdə konkret institusional addımdır. Sənəd diplomatik kadrların hazırlanması, akademik əlaqələrin genişləndirilməsi və təcrübə mübadiləsi üçün imkanlar yarada bilər. Təhsil əlaqələri yalnız akademik biliklərin paylaşılmasına deyil, həm də Azərbaycan və Kamboca haqqında məlumatlılığın artırılmasına, qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə və gələcək iqtisadi əməkdaşlıq üçün peşəkar şəbəkələrin formalaşmasına xidmət edir. Turizm Azərbaycan ilə Kamboca arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilə biləcəyi digər sahədir. Azərbaycanın tarixi şəhərləri, mədəni irsi, Xəzər dənizi sahili, dağlıq əraziləri və müasir turizm infrastrukturu, Kambocanın isə zəngin tarixi irsi və Cənub-Şərqi Asiyanın turizm məkanları ilə əlaqələri qarşılıqlı maraq yarada bilər. 2025-ci ilin iyulunda turizm sahəsində əməkdaşlıq haqqında memorandumun imzalanması bu istiqamətdə hüquqi bazanın inkişafına töhfə verib. Gələcəkdə turizm şirkətləri arasında əməkdaşlıq, qarşılıqlı tanıtım tədbirləri, mədəniyyət günləri, turizm sərgilərində iştirak və birgə marşrutların təşviqi nəzərdən keçirilə bilər. Hava əlaqələrinin və tranzit imkanlarının iqtisadi əsaslarla inkişafı da turizmə müsbət təsir göstərə bilər. Bu sahənin genişlənməsi mehmanxana biznesi, ictimai iaşə, nəqliyyat, ticarət və digər xidmət sektorlarında əlavə iqtisadi fəallıq yarada bilər.

Azərbaycan ilə Kamboca arasında parlamentlərarası dostluq qruplarının fəaliyyəti qanunvericilik orqanları arasında dialoqun inkişafı üçün institusional zəmin yaradır. Qarşılıqlı səfərlər, komitələrarası görüşlər və beynəlxalq tədbirlərdə əməkdaşlıq qanunvericilik təcrübəsinin öyrənilməsinə və siyasi əlaqələrin möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında Kambocanın dəstəyi ilə Azərbaycan parlamentinin ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında müşahidəçi statusu əldə etməsinin vurğulanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada ASEAN təşkilatının özündə deyil, məhz ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında müşahidəçi statusundan söhbət gedir.

Bu platforma Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin parlamentləri ilə əlaqələrini genişləndirmək, regional prosesləri yaxından izləmək və qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi aparmaq imkanlarını artırır. Parlament diplomatiyası hökumətlərarası münasibətləri tamamlayaraq tərəfdaşlığın daha geniş institusional əsaslar üzərində inkişafına xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında mina problemi də mühüm yer tutur. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində mina təhlükəsi insanların həyat və sağlamlığına, təhlükəsiz yaşayışın bərpasına, kənd təsərrüfatına və infrastruktur layihələrinə ciddi təsir göstərir.

Dövlət başçısının bəyanatında işğaldan azad olunmuş ərazilərdə Ermənistanın işğal dövründə basdırdığı minaların partlaması nəticəsində 400-dən çox insanın həlak olduğu və ya xəsarət aldığı vurğulanıb. Bu göstərici mina probleminin uzunmüddətli humanitar nəticələrini əks etdirir.

Kambocanın da mina təhlükəsi ilə bağlı tarixi təcrübəsi olduğundan, iki ölkə arasında praktiki bilik və təcrübə mübadiləsi üçün ortaq zəmin mövcuddur. Əməkdaşlığın mümkün istiqamətlərinə mina təhlükəsi barədə maarifləndirmə, mütəxəssislərin hazırlanması, əməliyyat təcrübəsinin paylaşılması və zərərçəkənlərə dəstək mexanizmlərinin öyrənilməsi daxildir.

Mina təhlükəsinin aradan qaldırılması insanların təhlükəsiz qayıdışı, yaşayış məntəqələrinin bərpası və iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi üçün zəruri şərtlərdəndir. Buna görə də beynəlxalq təcrübədən yararlanmaq və müvafiq qurumlar arasında əməkdaşlığı davam etdirmək vacibdir.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatında sülh və təhlükəsizlik məsələlərinin beynəlxalq hüquq, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsipləri ilə əlaqələndirilməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas mövqelərindən birini əks etdirir.

Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə başlayıb. “Böyük Qayıdış” Proqramı bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Dövlət başçısının bəyanatında həmin ərazilərdə artıq 100 minə yaxın insanın yaşadığı və çalışdığı qeyd olunur.

Münaqişədən sonrakı bərpa yalnız yaşayış evlərinin, yolların və ictimai obyektlərin tikintisi ilə məhdudlaşmır. Bu proses təhlükəsizliyin təmin olunmasını, iqtisadi imkanların yaradılmasını, sosial xidmətlərin bərpasını və insanların normal həyat şəraitinə qayıtmasını da əhatə edir.

Beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət, dövlətlərin suverenliyinin tanınması və ərazi bütövlüyünün qorunması davamlı sülh və sabitliyin mühüm şərtləridir. Azərbaycan ilə Kambocanın bu məsələlərə dair dialoqu ortaq maraqların və beynəlxalq hüquqa münasibətin müzakirəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan-Kamboca münasibətlərinin yeni mərhələsində əsas diqqət siyasi razılaşmaların praktik nəticələrə çevrilməsinə yönəldilməlidir. Bunun üçün bir neçə istiqamət prioritet hesab oluna bilər:

Birgə işçi qrupunun fəaliyyəti konkret iqtisadi hədəflərə əsaslanmalıdır. İxrac potensialı, qarşılıqlı ticarət imkanları və investisiya layihələri üzrə aydın fəaliyyət planı hazırlanmalıdır.

İmzalanmış iqtisadi sənədlərin tətbiqi ilə bağlı hüquqi və institusional məsələlər həll edilməli, onların sahibkarlar üçün yaratdığı imkanlar aydın şəkildə izah olunmalıdır. Özəl sektorlar arasında davamlı əlaqələr qurulmalı, biznes forumlarında əldə olunan razılaşmaların icrası izlənilməli və şirkətlərin birbaşa danışıqları təşviq edilməlidir. Təhsil və rəqəmsal idarəetmə sahələrində memorandum və razılaşmalar konkret layihələrlə dəstəklənməlidir. Turizm və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı bazar tələbatı, texniki imkanlar və iqtisadi səmərəlilik əsasında planlaşdırılmalıdır. Mina təhlükəsi ilə mübarizə sahəsində təcrübə mübadiləsi və humanitar əməkdaşlıq davam etdirilməlidir. Parlamentlərarası dialoq və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət ikitərəfli münasibətlərin davamlı inkişafına xidmət etməlidir.

Prezident İlham Əliyevin Kambocanın Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı verdiyi bəyanat iki ölkə arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün yeni imkanları ortaya qoyur. Səfər çərçivəsində sənədlərin mübadiləsi münasibətlərin hüquqi və institusional əsaslarını möhkəmləndirsə də, qarşıdakı dövrün əsas sınağı bu razılaşmaların real iqtisadi və humanitar nəticələrə çevrilməsi olacaq.

Kamboca ilə əməkdaşlığın inkişafı Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya istiqamətində iqtisadi və diplomatik əlaqələrinin şaxələndirilməsinə, yeni bazarların araşdırılmasına və beynəlxalq platformalarda əməkdaşlığın genişlənməsinə töhfə verə bilər. Bu potensialın reallaşdırılması ardıcıl siyasi iradə, fəal iqtisadi diplomatiya və qarşılıqlı faydaya əsaslanan konkret layihələr tələb edir.

Azərbaycan-Kamboca münasibətlərinin uğuru siyasi dialoqun davamlılığı, iqtisadi təşəbbüslərin səmərəliliyi və qarşılıqlı maraqların praktik əməkdaşlıqda ifadə olunması ilə ölçüləcək. Əsas məqsəd mövcud dostluq və siyasi etimadı uzunmüddətli, nəticəyönümlü tərəfdaşlığa çevirməkdir.